Σπυρούλα Μάντη, M.Sc. Ψυχολόγος
Μάριος Μητράκης, M.Sc. Ειδικός Εκπαιδευτικός, Drummer
Η ρυθμική επεξεργασία αποτελεί κεντρικό πυλώνα για τη γλωσσική και μαθησιακή ανάπτυξη. Η ενασχόληση ειδικά με τα τύμπανα (drums), έναντι μελωδικών οργάνων, όπως το πιάνο, βασίζεται σε συγκεκριμένους νευρολογικούς λόγους: Τα drums απαιτούν τη συμμετοχή ολόκληρου του σώματος και προσφέρουν ισχυρή δόνηση με άμεση απτική επαφή. Αυτή η πολυαισθητηριακή εμπλοκή (ακοή, όραση, κίνηση, αφή) επιτρέπει στον εγκέφαλο να «κουρδίσει» ταχύτερα, μειώνοντας το γνωστικό φορτίο της μελωδίας και εστιάζοντας καθαρά στη χρονική δομή.
Στη Δυσλεξία, η δυσκολία εντοπίζεται συχνά στην αντίληψη του «rise time», δηλαδή του ελάχιστου χρόνου που χρειάζεται ένας ήχος για να φτάσει στη μέγιστη έντασή του. Όταν ο εγκέφαλος αδυνατεί να διακρίνει αυτή τη στιγμιαία έναρξη, δυσκολεύεται να διαχωρίσει τους φθόγγους μεταξύ τους1. Τα drums αποτελούν ιδανικό μέσο εκπαίδευσης, καθώς παράγουν ήχους με εξαιρετική ευκρίνεια και χρονική ακρίβεια. Η ενασχόληση με αυτά εκπαιδεύει το ακουστικό σύστημα να ανταποκρίνεται ταχύτερα στις εναλλαγές του ήχου, βελτιώνοντας σταδιακά την ικανότητα του παιδιού να αναλύει τη φωνολογική δομή των λέξεων. Με αυτόν τον τρόπο, ενισχύεται η λειτουργία της παρεγκεφαλίδας, της περιοχής που συνδέει τον κινητικό συγχρονισμό με τη γλωσσική επεξεργασία.
Στη ΔΕΠΥ, η υπερκινητικότητα λειτουργεί ως ένας μηχανισμός αυτορρύθμισης για την αύξηση της ντοπαμίνης, του νευροδιαβιβαστή που είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της προσοχής. Το παιδί κινείται για να μπορέσει να εστιάσει. Τα drums προσφέρουν μια λειτουργική διέξοδο σε αυτή την ανάγκη: μέσω της έντονης σωματικής συμμετοχής και του δυναμικού ήχου, παρέχουν στον εγκέφαλο το απαραίτητο επίπεδο διέγερσης. Έτσι, η διάσπαση μετασχηματίζεται σε μια οργανωμένη δραστηριότητα με ρυθμική δομή, η οποία ενισχύει τη συγκέντρωση. Επιπλέον, η διάσπαση μετασχηματίζεται σε συγχρονισμό (entrainment). Το παιδί μαθαίνει να «κλειδώνει» την ενέργειά του σε έναν εξωτερικό παλμό, δομώντας την προσοχή του μέσα από την κίνηση.
Τέλος, τα drums ενισχύουν τις επιτελικές λειτουργίες, που λειτουργούν ως ο κεντρικός «ελεγκτής» του εγκεφάλου. Ο μαθητής καλείται να θυμάται τη ροή του ρυθμού ενώ παίζει (εργαζόμενη μνήμη) και ταυτόχρονα να «φρενάρει» την παρόρμησή του να χτυπήσει εκτός χρόνου. Αυτή η ικανότητα να σταματάμε μια αυτόματη αντίδραση λέγεται ανασταλτικός έλεγχος και είναι θεμελιώδης για να μάθει το παιδί να ελέγχει τη συμπεριφορά του και να οργανώνει τη σκέψη του.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η μουσική και η γλωσσική επεξεργασία δεν λειτουργούν αυτόνομα, αλλά μοιράζονται κοινά νευρωνικά δίκτυα. Συνεπώς, η ρυθμική εκπαίδευση δεν λειτουργεί απλώς παράλληλα με τη γλωσσική ανάπτυξη, αλλά ενδυναμώνει άμεσα την ίδια νευροβιολογική υποδομή που απαιτείται για την ανάγνωση και την ομιλία (φαινόμενο μεταφοράς / transfer effect).
Ενδεικτική βιβλιογραφία:
- Goswami, U., et al. (2002). Amplitude envelope onsets and developmental dyslexia: A new hypothesis. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). DOI: 10.1073/pnas.122368599 (Η θεμελιώδης έρευνα για τη σημασία του “Rise Time” στη Δυσλεξία)
- Flaugnacco, E., et al. (2014). Rhythm perception and production predict reading abilities in developmental dyslexia. Frontiers in Human Neuroscience. DOI: 10.3389/fnhum.2014.00392 (Η σύνδεση της ρυθμικής αντίληψης με την αναγνωστική ικανότητα)
- Flaugnacco, E., et al. (2015). Rhythm perception and production predict reading abilities in developmental dyslexia. Frontiers in Human Neuroscience. DOI: 10.1371/journal.pone.0138715 (Κλινική μελέτη που αποδεικνύει ότι η μουσική εκπαίδευση βελτιώνει την ανάγνωση)
- Lundetræ, K., & Thomson, J. M. (2022). A Serious Game to Train Rhythmic Abilities in Children With Dyslexia: Feasibility and Usability Study. JMIR Serious Games. DOI: 10.2196/42733 (Σύγχρονα δεδομένα για την εφαρμογή ρυθμικών παρεμβάσεων)
[1]Σύγχυση μεταξύ «εκρηκτικών» συμφώνων (Plosives)
Αυτά είναι τα σύμφωνα που απαιτούν απότομη εκτόνωση αέρα (π, τ, κ, μπ, ντ, γκ). Έχουν τον πιο γρήγορο rise time. Αν ο εγκέφαλος χάσει αυτό το κλάσμα του δευτερολέπτου της «έκρηξης», οι ήχοι μοιάζουν ίδιοι. Παράδειγμα: Η λέξη «πόνος» και η λέξη «τόνος». Η ακουστική διαφορά μεταξύ /π/ και /τ/ είναι ελάχιστη και κρίνεται στην ταχύτητα της έναρξης. Αν χαθεί η αρχική αιχμή, το παιδί ακούει έναν ασαφή ήχο και μαντεύει τη λέξη από τα συμφραζόμενα.
Αδυναμία διάκρισης συμπλεγμάτων (Consonant Clusters)
Όταν δύο σύμφωνα είναι κολλητά, το πρώτο πρέπει να «πέσει» γρήγορα για να ακουστεί το δεύτερο. Χωρίς σωστή ρυθμική επεξεργασία, τα δύο γίνονται ένα ή το ένα χάνεται τελείως. Παράδειγμα: Η λέξη «στρατός». Το σύμπλεγμα /στρ/ απαιτεί ταχύτατη εναλλαγή. Το παιδί μπορεί να αντιληφθεί μόνο το πιο ισχυρό γράμμα και να ακούσει «σατός» ή «τατός», χάνοντας εντελώς το /ρ/ ή το /σ/ επειδή ο εγκέφαλός του τα συγχώνευσε χρονικά.
Η «συγκόλληση» των λέξεων (Segmentation)
Εδώ φαίνεται η αξία του ρυθμού. Η ομιλία είναι ένα συνεχές ποτάμι ήχων. Ο ρυθμός (ο τονισμός των συλλαβών) μας λέει πού τελειώνει η μία λέξη και πού αρχίζει η άλλη. Παράδειγμα: Η φράση «το κόκκινο μήλο». Αν ο εγκέφαλος δεν αντιλαμβάνεται τα «κορυφώματα» (τονιζόμενες συλλαβές: κό-κκι-νο μή-λο) που δίνουν τον ρυθμό, το παιδί ακούει μια ενιαία ηχητική μάζα: «τοκοκκινομιλο». Δυσκολεύεται να καταλάβει ότι το «κόκκινο» είναι ξεχωριστή οντότητα από το «μήλο».